تاريخى خودشان كامل بوده است ؛ معتقد بوده‌اند جز خدا را نبايد پرستش كرد و مللى را كه غير خدا را به هر شكل و هر صورت پرستش مىكنند بايد نجات داد ؛ براى خود رسالتى قائل بوده‌اند كه توحيد الهى و عدل اجتماعى را برقرار كنند ، طبقات مظلوم را از چنگ طبقات ستمگر رها سازند . سخنانى كه در مواقع مختلف در مقام تشريح هدفهاى خود گفته‌اند ، نشان مىدهد كه صددرصد آگاهانه گام برمىداشته‌اند و هدف مشخص و معينى داشته‌اند و واقعاً به تمام معنى نهضتى را رهبرى مىكرده‌اند ، واقعاً آنچنان بوده‌اند كه على عليه السلام توصيف مىكند : « وَ حَمَلوا بَصائِرَهُمْ عَلى اسْيافِهِمْ » « 1 » همانا بينشهاى روشن خويش را بر دوش شمشيرهاى خويش حمل مىكردند . اما جيره خواران استعمار ، ناجوانمردانه نهضت اسلامى را در رديف حملهء اسكندر و مغول قرار مىدهند . اينها همه درست ، ولى تنها قدرت روحى و ايمانى آنان كافى نبود كه چنين فتوحاتى نصيب آنها بشود . هرچه باشد محال است جمعيت كمى ، آن هم با آن شرايطى كه گفتيم بتواند با حكومتى همچون حكومت ساسانى مقابله كند و آن را به كلى محو و نابود سازد « 2 » جمعيت آن روز ايران را در حدود 140 ميليون تخمين زده‌اند « 3 » كه گروه بىشمارى از آنان سرباز بودند و حال آنكه تمام سربازان اسلام در جنگ ايران و روم به شصت هزار نفر نمىرسيدند و وضع طورى بود كه اگر مثلًا ايرانيان عقب نشينى مىكردند اين جمعيت در ميان مردم ايران گم مىشدند ، ولى با اينهمه - چنان كه گفتيم - حكومت ساسانى به دست همين عده براى هميشه محو و نابود شد . پس علت اساسى شكست ايران را در جاى ديگرى بايد جستجو كنيم .

--> ( 1 ) . نهج البلاغه ، خطبهء 148 . اين تعبير را اميرالمؤمنين براى مؤمنين زمان رسول خدا آورده است . ( 2 ) . همان‌طور كه اصحاب حضرت امام حسين ( ع ) با آنهمه ايمانشان در مدت قليلى به دست سپاهيان يزيد كشته شدند . همين اعراب مسلمان در اروپا پيشروى كردند ، اما پس از آنكه مقاومت شديدى در برابرشان شد خواه ناخواه فتوحاتشان در اروپا متوقف گشت . پس معلوم مىشود يكى از علل پيروزى مسلمانان اين بود كه مقاومت شديد و جدى در برابر آنها نمىشد ، بلكه در اثر نابسامانيهاى داخلى كشورهاى فتح شده ، مقدمشان گرامى داشته مىشد . ( 3 ) . اين تخمين از آقاى سعيد نفيسى است در كتاب تاريخ اجتماعى ايران .